در بسیاری از شرکت‌ها، حساس‌ترین بند دستور جلسه مجمع، انتخاب هیئتمدیره است. نتیجه این رأی مشخص می‌کند چه کسانی تا دو سال آینده شرکت را اداره می‌کنند و به همین دلیل اختلاف بر سر شیوه شمارش آرا، شرایط نامزدها یا ترکیب هیئت‌رئیسه در این بند بیشتر از بقیه پیش می‌آید.
این راهنما قواعد قانونی انتخاب هیئتمدیره را از نگاه برگزارکننده مجمع مرور می‌کند: کدام مجمع صلاحیت دارد، چه کسی میتواند عضو شود، رأی تجمعی چگونه محاسبه میشود و بعد از اعلام نتیجه چه کارهایی باید انجام شود. محاسبه تفصیلی آرا در بندهای مختلف مجمع را در نحوه رأی‌گیری در مجمع عمومی آورده‌ایم.
قاعده اصلی: مدیران از بین صاحبان سهام و توسط مجمع مؤسس یا مجمع عادی انتخاب میشوند (مواد ۱۰۷ و ۱۰۸)؛ اکثریت نسبی کافی است و هر سهامدار به تعداد کرسیها رأی دارد که میتواند آن را تجمیع یا تقسیم کند (ماده ۸۸).
کدام مجمع هیئتمدیره را انتخاب می‌کند؟
ماده ۱۰۸ صلاحیت را روشن کرده است: مدیران توسط مجمع عمومی مؤسس و مجمع عمومی عادی انتخاب میشوند. اولین هیئتمدیره سهامی عام در مجمع عمومی مؤسس و در سهامی خاص با صورتجلسه‌ای که به امضای همه سهامداران رسیده انتخاب میشود (ماده ۲۰). انتخاب‌های بعدی با مجمع عمومی عادی است، چه در مجمع سالیانه و چه در مجمع عادی به‌طور فوق‌العاده.
مجمع فوق‌العاده صلاحیت انتخاب مدیران را ندارد، اما اگر قرار باشد تعداد اعضای هیئتمدیره مندرج در اساسنامه تغییر کند، این تغییر اساسنامه است و طبق ماده ۸۳ به مجمع عمومی فوق‌العاده تعلق دارد.
چه کسانی می‌توانند عضو هیئتمدیره شوند؟
- سهامدار بودن: هیئتمدیره از بین صاحبان سهام انتخاب میشود (ماده ۱۰۷).
- شخص حقوقی: اشخاص حقوقی هم می‌توانند مدیر شوند، به شرط معرفی یک نماینده دائمی؛ این نماینده همان شرایط و مسئولیت‌های مدنی و جزایی عضو هیئتمدیره را دارد و با شخص حقوقی مسئولیت تضامنی دارد (ماده ۱۱۰).
- نبودن در فهرست ممنوعان: ماده ۱۱۱ کسانی را که محجور یا ورشکسته‌اند و محکومانی را که به حکم قطعی به علت جرایم مشخص‌شده در آن ماده از حقوق اجتماعی محروم شده‌اند، در مدت محرومیت از مدیریت منع می‌کند. دادگاه به تقاضای هر ذی‌نفع حکم عزل مدیری را که برخلاف این ماده انتخاب شده صادر می‌کند.
- سهام وثیقه: مدیران باید تعداد سهامی را که اساسنامه تعیین کرده دارا باشند؛ این سهام با نام، غیرقابل انتقال و تا مفاصاحساب مدیر در صندوق شرکت به عنوان وثیقه باقی می‌ماند (ماده ۱۱۴).
اگر مدیر هنگام انتخاب سهام وثیقه لازم را نداشته باشد، باید ظرف یک ماه آن را تهیه و به صندوق شرکت بسپارد، وگرنه مستعفی محسوب میشود (ماده ۱۱۵). تصویب ترازنامه و حساب سود و زیان هر سال به منزله مفاصاحساب مدیران برای همان سال است و پس از پایان دوره مدیریت، سهام وثیقه خودبه‌خود آزاد میشود (ماده ۱۱۶).
تعداد اعضا و مدت مدیریت
| موضوع | قاعده | مبنا |
|---|---|---|
| حداقل اعضا در سهامی عام | پنج نفر | ماده ۱۰۷ |
| تعداد اعضا در هر شرکت | طبق اساسنامه | اساسنامه شرکت |
| مدت مدیریت | طبق اساسنامه، حداکثر دو سال؛ انتخاب مجدد بلامانع | ماده ۱۰۹ |
| پس از پایان مدت | مدیران سابق تا انتخاب مدیران جدید مسئول اداره‌اند | ماده ۱۳۶ |
| عزل | مدیران کلاً یا بعضاً قابل عزل‌اند | ماده ۱۰۷ |
ماده ۱۳۶ راه‌حلی هم برای بن‌بست دارد: اگر مراجعی که موظف به دعوت مجمع‌اند به وظیفه خود عمل نکنند، هر ذی‌نفع میتواند از مرجع ثبت شرکت‌ها دعوت مجمع عمومی عادی را برای انتخاب مدیران تقاضا کند. برای تأخیر در برگزاری مجمع سالیانه، مقاله عدم برگزاری مجمع در موعد مقرر را ببینید.
نصاب جلسه‌ای که مدیران را انتخاب می‌کند
انتخاب مدیران در مجمع عادی انجام میشود، پس نصاب همان نصاب مجمع عادی است: در دعوت اول حضور دارندگان بیش از نصف سهام دارای حق رأی لازم است و در دعوت دوم، به شرط قید نتیجه دعوت اول در آگهی، حضور هر عده از صاحبان سهام دارای حق رأی کافی است (ماده ۸۷). شرح کامل در حد نصاب مجمع عمومی آمده است.
شیوه رأی‌گیری: اکثریت نسبی و رأی تجمعی
ماده ۸۸ دو قاعده دارد. اول، برخلاف سایر تصمیمات مجمع عادی که نصف به علاوه یک آرای حاضر را لازم دارند، در انتخاب مدیران و بازرسان اکثریت نسبی کافی است؛ یعنی به تعداد کرسیها، نامزدهایی که بیشترین رأی را گرفته‌اند انتخاب میشوند. دوم، رأی تجمعی: تعداد آرای هر رأیدهنده در عدد مدیرانی که باید انتخاب شوند ضرب میشود و او میتواند همه را به یک نفر بدهد یا بین چند نفر تقسیم کند. ماده ۸۸ تصریح می‌کند که اساسنامه نمیتواند خلاف این ترتیب را مقرر کند.
مثال عددی رأی تجمعی
فرض کنید قرار است ۵ عضو هیئتمدیره انتخاب شود و یک سهامدار ۱۲۰٬۰۰۰ سهم دارای حق رأی دارد. حق رأی او در این بند ۱۲۰٬۰۰۰ × ۵ = ۶۰۰٬۰۰۰ رأی است. او میتواند هر ۶۰۰٬۰۰۰ رأی را به یک نامزد بدهد، یا مثلاً ۳۰۰٬۰۰۰ رأی به دو نامزد، یا ۱۲۰٬۰۰۰ رأی به هر یک از پنج نامزد. جمع آرایی که توزیع می‌کند نباید از ۶۰۰٬۰۰۰ بیشتر شود. این ارقام فرضی‌اند.
اثر عملی این قاعده آن است که سهامداران اقلیت با تجمیع آرای خود روی یک یا دو نامزد، شانس داشتن نماینده در هیئتمدیره را پیدا می‌کنند؛ اگر رأی هر کرسی جداگانه و با اکثریت مطلق گرفته می‌شد، سهامدار عمده می‌توانست همه کرسیها را تصاحب کند.
برگه رأی و شمارش
- در برگه یا فرم رأی، سقف آرای هر رأیدهنده (سهام × تعداد کرسی) را مشخص کنید تا توزیع بیش از سقف ممکن نباشد.
- آرای وکیل یا نماینده قانونی، با ارائه مدرک، به منزله آرای خود سهامدار است (ماده ۱۰۲)؛ جزئیات در حضور وکالتی در مجمع عمومی.
- برای انتخاب بازرسان هم اکثریت نسبی کافی است، اما رأی تجمعی در متن ماده ۸۸ فقط برای مدیران آمده است.
- اگر اساسنامه اعضای علی‌البدل پیش‌بینی کرده است، نحوه انتخاب و ترتیب جانشینی آنان را پیش از رأی‌گیری اعلام کنید (ماده ۱۱۲).
رئیس مجمع در جلسه انتخاب مدیران
طبق ماده ۱۰۱، اگر اساسنامه ترتیب دیگری نگذاشته باشد، ریاست مجمع با رئیس هیئتمدیره است؛ مگر وقتی انتخاب یا عزل بعضی یا همه مدیران جزو دستور جلسه باشد. در این صورت رئیس مجمع از بین سهامداران حاضر و با اکثریت نسبی انتخاب میشود. ناظران از بین صاحبان سهام انتخاب میشوند و منشی ممکن است سهامدار نباشد. شرح وظایف این ارکان در هیئت‌رئیسه مجمع عمومی آمده است.
پس از اعلام نتیجه چه باید کرد؟
- صورتجلسه: منشی صورتجلسه را تنظیم می‌کند و به امضای هیئت‌رئیسه می‌رسد (ماده ۱۰۵). نمونه ساختار در صورتجلسه مجمع عمومی.
- ثبت: انتخاب مدیران و بازرسان از مواردی است که نسخه‌ای از صورتجلسه باید برای ثبت به مرجع ثبت شرکت‌ها فرستاده شود (بند ۱ ماده ۱۰۶).
- سهام وثیقه: مدیرانی که سهام وثیقه ندارند ظرف یک ماه آن را تأمین می‌کنند (ماده ۱۱۵).
- اولین جلسه هیئتمدیره: هیئتمدیره از بین اعضا یک رئیس و یک نایب‌رئیس که باید شخص حقیقی باشند تعیین می‌کند (ماده ۱۱۹).
- مدیرعامل: هیئتمدیره دست‌کم یک شخص حقیقی را به مدیرعاملی برمی‌گزیند؛ مدیرعامل نمیتواند همزمان رئیس هیئتمدیره باشد مگر با تصویب سه‌چهارم آرای حاضر در مجمع عمومی (ماده ۱۲۴).
وقتی کرسی هیئتمدیره خالی میشود
اگر بر اثر فوت، استعفا یا سلب شرایط، تعداد اعضا از حداقل قانونی کمتر شود، اعضای علی‌البدل به ترتیب اساسنامه یا ترتیبی که مجمع تعیین کرده جای آنان را می‌گیرند. اگر علی‌البدل نباشد یا کافی نباشد، مدیران باقی‌مانده باید بلافاصله مجمع عادی را برای تکمیل اعضا دعوت کنند (ماده ۱۱۲). اگر هیئتمدیره از این دعوت خودداری کند، هر ذی‌نفع میتواند از بازرس بخواهد که مجمع را دعوت کند و بازرس مکلف به انجام آن است (ماده ۱۱۳). ماده ۲۰۱ نیز بلامتصدی ماندن سمت تمام یا بعضی مدیران یا مدیرعامل بیش از شش ماه را از موارد درخواست انحلال از دادگاه میداند.
اشتباه‌های رایج در انتخاب هیئتمدیره
- رأی‌گیری جداگانه برای هر کرسی با اکثریت مطلق، که رأی تجمعی ماده ۸۸ را بی‌اثر می‌کند.
- ریاست رئیس هیئتمدیره فعلی بر جلسه‌ای که انتخاب یا عزل مدیران در دستور آن است، برخلاف ماده ۱۰۱.
- انتخاب نامزدی که سهامدار نیست یا از شمول ماده ۱۱۱ غافل ماندن.
- تعیین مدت مدیریت بیش از دو سال در صورتجلسه یا اساسنامه.
- فراموش کردن ارسال صورتجلسه انتخاب مدیران به مرجع ثبت شرکت‌ها، که طبق بند ۱ ماده ۱۰۶ الزامی است.
انتخاب هیئتمدیره در مجمع آنلاین یا ترکیبی
رأی تجمعی با برگه کاغذی به‌سادگی دچار خطا میشود: سهامدار ممکن است بیش از سقف رأی بدهد یا شمارش برگه‌ها طول بکشد. در رأی‌گیری الکترونیکی، سقف آرای هر رأیدهنده از روی سهام ثبت‌شده او محاسبه میشود و جمع آرای هر نامزد بلافاصله در دسترس هیئت‌رئیسه قرار می‌گیرد. شرکت‌های ثبت‌شده نزد سازمان بورس در این زمینه تابع دستورالعمل حضور و اعمال حق رأی الکترونیکی و سامانه‌های رسمی بازار سرمایه، از جمله سامانه دیما، هستند.
در پلتفرم دیدین، رأی‌گیری الکترونیکی آرای هر بند را جدا ثبت می‌کند، مدیریت سهامداران سهام هر حاضر را مبنای محاسبه قرار می‌دهد و کنترل نصاب رسمیت جلسه را پیش از رأی‌گیری نشان می‌دهد. اعلام نتیجه و امضای صورتجلسه همچنان با هیئت‌رئیسه است.
نکته حقوقی: این مطلب ناظر به قواعد عمومی شرکت‌های سهامی در لایحه اصلاحی ۱۳۴۷ است. شرکت‌های دولتی، بانک‌ها، بیمه‌ها و ناشران بورسی ممکن است الزامات تکمیلی درباره صلاحیت و تأیید مدیران داشته باشند؛ برای پرونده مشخص با مشاور حقوقی مشورت کنید.
منابع رسمی
- لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب ۲۴ اسفند ۱۳۴۷، ماده ۸۸ درباره اکثریت نسبی و رأی تجمعی، و ماده ۸۷ درباره نصاب مجمع عادی.
- همان قانون، مواد ۱۰۷ تا ۱۱۶ درباره ترکیب، مرجع انتخاب، مدت، شخص حقوقی، ممنوعیت‌ها، جانشینی و سهام وثیقه مدیران.
- همان قانون، مواد ۱۰۱، ۱۰۲، ۱۰۵ و ۱۰۶ درباره هیئت‌رئیسه، نمایندگی، صورتجلسه و ثبت.
- همان قانون، مواد ۱۱۹، ۱۲۴، ۱۳۶ و ۲۰۱ درباره رئیس و نایب‌رئیس، مدیرعامل، تداوم مسئولیت مدیران و انحلال قضایی.
رأی‌گیری مجمع17 آبان 1405
اداره مجمع17 آبان 1405
مجمع عمومی عادی23 شهریور 1405
صورتجلسه مجمع16 آبان 1405